Historia Polski w Krzyżakach

Wydana w całości w 1900 roku, a wcześniej drukowana w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” powieść „Krzyżacy” jest drugą, po „Trylogii” powieścią historyczno-przygodową pisaną „ku pokrzepieniu serc”. Ideowość utworu pozostaje zatem bezsprzeczna, a tłumaczy ją ówczesna sytuacja polityczna. Zamiarem Henryka Sienkiewicza było zasianie w zniewolonych pod władzą Zaborców nadziei na możliwość wyjścia z impasu historycznego. Miało się to dokonać, jeśli nie poprzez konkretny czyn, to poprzez pobudzanie właśnie uczuć patriotycznych dzięki opisywaniu wielkich momentów dla historii kraju, w których Polacy odnieśli spektakularne zwycięstwo.

Wybór konfliktu polsko – krzyżackiego, zakończonego tak spektakularnym wydarzeniem, jakim była bitwa pod Grunwaldem, na główne tło historyczne utworu wydaje się zatem trafiony. Trzeba jednak pamiętać, że akcja utworu obejmuje dziesięciolecie poprzedzające samą bitwę, jaka stoczyła się na polach Grunwaldu 15 lipca 1410 roku. Opowieść rozpoczyna się w momencie śmierci królowej Jadwigi, która nastąpiła w 1399 i spowodowała żałobę całego narodu. Losy bohaterów sienkiewiczowskich, wśród których wyróżnić można w dziele postaci zarówno historyczne, jak i fikcyjne,  toczą się w różnych miejscowościach Królestwa Polskiego. Do najważniejszych należą: Kraków, Tyniec, Sieradz, Ciechanów, Płock. Dla fabuły ważne są także fikcyjne grody rycerskie, jak: Bogdaniec, Zgorzelice, Spychów. Na terenie ówczesnego państwa zakonnego znajdowały się natomiast: Malbork, Szczytno, Grunwald. Ważne wątki toczą się także na Litwie oraz Żmudzi.

Ważne jest przesłanie ideowe utworu. Pośród wielu problemów, jakie podjął autor, najważniejszy okazuje się głos przeciwko germanizacji. Krytyka postępowania władz zaborczych kryje się natomiast w przedstawieniu w negatywnym świetle Zakonu Krzyżackiego, eksponowanie jego agresywności i zaborczości.

Szczególny artyzm utworu polega także na zastosowanej przez Sienkiewicza stylizacji na staropolszczyznę i na średniowieczną polszczyznę potoczną. Na uwagę zasługuje także archaizacja języka, poprzez wprowadzenie słów i konstrukcji zdań, które wyszły z praktyki językowej.

Pod względem gatunkowym utwór należy przyporządkować do gatunku powieści historyczno-przygodowej, w której wątki powieściowe osadzone zostały na tle konkretnej epoki historycznej. Oparcie na źródłach historycznych w pracy nad dziełem, stylizacja języka bohaterów i ich ukształtowanie pozwala na rekonstrukcję obrazu ówczesnej obyczajowości Polaków, która dzięki przekazowi literackiemu i opartych na nim adaptacjach filmowych może pozostać wiecznie żywa.